Source, Henry Nicholas "Genealogies and Historical Notes from Rarotonga, Part 1. Journal of the Polynesian Society vol 1.
p. 20-29
L'article comprend le texte originale rarotongien ainsi que la traduction anglaise qu'en a faite Henry Nicholas.
Celui-ci ne nous précise malheureusement ni l'identité de son informateur, ni ses origines et encore moins les conditions dans
lesquels ce récit a été recueilli. La seule information dont nous disposions est sa date de rédaction, 1857, que nous donne Percy
Smith l'éditeur du JPS en introduction du texte.
(Traduction française et notes : votre serviteur) La tribu des Ngati Tangiia est
la seconde grande chefferie de l'île. Installé à Takitumu (district de Ngatangiia à l'est de l'île), l'ariki en titre est en 1823 Pa te pou. Le
fondateur de la chefferie est Tangiia . Originaire de Faaa sur l'île de Tahiti , il s'en serait enfui à la suite d'un conflit avec son frère aîné
Tutapu avant de s'installer sur Rarotonga.
E TUATUA TEIA NO TE TUPUANGA MAI O PA ARIKI O TAKITUMU.
<br
/>
NO ROTO AIA I TE UANGA ARIKI A ATEA MA PAPA, MEI AVAIKI.
Ko te Uira ma Te Aa, nga Ariki mei roto
ia Atea ma Papa. Ko te Aa, Ko Pa ia. Tera te au ingoa o te au tupuna mei po mai ; ko Mua, ko Eanga, ko Unga, ko Engi, ko Niua, ko
Tamore, ko Ruroa, ko Rupoto, ko Rumaeaea, ko Rutapatapaiaa, ko Ueuenuku, ko Ueuerangi, ko Tuei, ko Maruiterangi, ko Noa, ko
Tapu, ko Angaiakiterangi, ko Tangaroa-tiputape, ko Tepouoterangi, ko Maro, ko Te tupua, ko Aranui, ko Runa, ko Ru, ko Aio, ko
Petekeio, ko Iamaina, ko Iateata, ko Iatupuranga, ko Iamakaro, ko Iatangata, ko Tangatanui, ko Tangatarai, ko Tangakatoa, ko
Itekatoarangi, ko Iateatu, ko Tiki, ko Taitirangingurunguru, ko Taitorangingangana, ko Torokimatangi, ko Teirapanga, ko Tutarangi. Kua
tae mai ki Iti i reira (ko Fiti te ingoa i teia tuatau). Ko Tutarangi te Ariki i tupu ei te tamaki i te reira pa-enua.
Ta atura
ia Itinui, ia Itirai, ia Ititakaikere, ia Itianaunau, ia Tonga, ia Nuku, ia Angaura, ia Kurupongi, ia Aramatietie, ia Matatera, ia Uea, ia
Vairota, ia Katuapai, ia Vavau, ia Enuakura, ia Eremanga, e te au enua katoa i reira. Te atura ia Manuka, kua pou taipae : kia tae ra ki
tetai pae, kua mate ki reira te tumu toa o Tutarangi, ko Kurueke te ingoa i tona tumu toa.
Anau akera ta Tutarangi,
ko Tangaroa-marouka, ko tutakapuauta, ko Tutaka-puatai, ko Tearunga, ko Teararo, ko Teatoruaitu, ko Teatoruakena, ko Aitu, ko
Aokeu, ko Aorai, ko Aoterupe, ko Aokivananga, ko Aokiaitu, ko Rakitu, ko Rakiroa, ko Tearikitapukura, ko Moeitiiti, ko Moerekareka,
ko Moemetua, ko Moeterauri ; anau tana ko Iro. Kua tae i reira ki Kupolu. E tamaine na Ngana-itetupua te metua vaiue o Ira : no
Kupolu. E ariki tere moana a Iro ; tae maira aia ki te pa-enua i runga, e tae mai oki ki Rarotonga nei, oki atura ki Tahiti, e noo iora i
reira. Anau akera ta Iro, ko Taiteariki. E roa akera tona nooanga i reira kua inangaro aia i te oki ki te pa-enua i raro. Kua aravei akera
raua ma Tangiia i taua ra ra. Kua oki atu a Tangiia mei Mauke, i nga tamaine a Auriki, ia Moetuma, e Puatara. Aravei akera a Iro ma
Tangiia, e kua ui atura a Tangiia kia Iro ; "te peea nei koe ?" Karanga atura a Iro i te tama ia Taiteariki ei ariki nona, ei upoko i runga i
nga paianga tangata, te Neke, te Kairira, te Manaune, kavakevake. Ko nga paianga tangata ia o Tangiia. Kua mate nga tamariki a
Tangiia i reira i te ta a Tutapu. Ko aua nga tamariki oki te ariki i Tahiti, ko Pouteanuanua, e Pourakarakaia o rau aingoa. Kua akatika
atura a Iro i te pati a Tangiia, tuku atura i te tamaiti kia. Tangiia ma aua nga apinga, te pu, ma te pau, ma ona nga atua ko Tangaroa, e
Tutavake, ma Taakura. Kia riro tana tamaiti ra kia Tangiia, topa atura tona ingoa ko Tearikiupokotini, aere atura a Iro i tona tere. I tau a
tuatau ra, te tupu ra, ki te maataanga, te pekapeka o Tangiia ma. Tutapu, e peke atura a Tangiia ki te moana, ia Tutapu. Aere mai nei
a Tangiia na te pa-enua ma tona au Tangata e rua rau te katoatoa anga. Aravei ake ra aia ia Karika, ki Maketu ; kua rave atura aia i te
tamaine a Karika ei vaine nana, ko Mokoroaiaitu te ingoa.
Akatere mai nei o raua vaka ki raro nei, taka ke atura tetai
e tetai, topa rava atura a Tangiia ki te pae i apatonga, tei raro aia i te tonga i te kiteanga mai i te enua. Oki maira ki runga nei te enua,
e kake maira ki uta nei i te ava i Vaikokopu, tutau maira ki te Miromiro. Kake mai ra ki te one, au iora i te marae. E kua au atu ra i te
kotou. Ariki o Pa, ia Paetaa, Aere atura i te au aerenga i te au Marae, e tae uta ki Tupapa. Kua aravei akera ia Karika ki reira, ko tona
taenga mai mei te tere, kapiti atura raua, aere atura ki Avarua, e noonoo iora raua ki Tuituikamoana. E roa akera to raua nooanga i
reira, aere atura a Tangiia ki uta i Tauae, noo atu ra i Pitekura, e tangi ta tetai pau, e tangi ta tetai.
I to raua nooanga
i reira, kua tae mai a Tutapu ki Rarotonga nei, i te kimi aere ia Tangiia ; tupu atura te tamaki ko Tangiia ; tupu atura te tamaki ko
Tangiia ma Karika tetai pae, ko Tutapu i tona pae? Pou atura to Tutapu pae, oro mai nei a Tutapu ki Ngatangiia nei, aru mai ra a
Tangiia ia Tutapu ki Ngatangiia nei, aru mai ra a Tangiia ia Tutapu mate mainei ki te maunga i Avana, i te Vaikura. Noo ua iora a
Tangiia ia Tutapu ki Ngatangiia nei, aru mai ra a Tangiia ia Tutapu mate mainei ki te maunga i Avana, i te Vaikura. Noo ua iora a
Tangiia ma Karika, e to raua pae tengata, kia tae ake ki tetai ra, kua aere atu ratou e akapini i te enua, i na mua i te aerenga, e na
muri mai nei e tae ki Tutapa, noo iora i reira, angaiora i te are, ko Atea te ingoa. E kia oti taua are o Tangiia ra, karanga atura a Tangiia
kia Karika; "ka akataka taua i nga Ariki, e nga taunga, e te au mataiapo, ma te au komono. Kua uipa mai ra te ngati-Karika ma te
ngati-Tangiia. Kua karanga atu raa Tangiia kia Karika; "Na uta koe ma toou pae tangata." Kua na uta atura a ia ma tona pae tangata ;
karanga atura kia ngati-Tangiia; "Na tai kotou." Kua na tai atura a ngati-Tangiia. Tuku atura i taua tamaiti rave aua ra ei Ariki ki runga ia
ngati-Tangiia, taka atu ra nga Ariki, ko Tearikiupokotini tei runga ia Ngati-Tangiia, ko Karika rai tei runga ia Teauotonga. Kua akataka
atura i te kau Taunga ; tuku atura i to Karika ko te kaia, tuku atu ra i to te tama ko Potikitaua, ko Tengara, ko More, ko Moate, ko
Teramaitetonga. E oti akera, kua akatau atura a Tangiia ; "E kare i tau," e rima rava tona, okotai ei to Karika. Kua tuka atu ra ia
Potikitaua ki uta i to Karika pae, toe atu ra ki tai toko a. Kua iki atura i te au Mataiapo tutara oko a. Kua iki i te au komono oko a. Ko
te unu unu kakao ia i Araitetonga. Kua ako atura a Tangiia ia ratou, na ko atura ko ta nga Mataiapo tuatua, tei nga ariki ia. Ko ta te au
Komono tuatua tei nga Mataiapo ia. E oti akera te iki anga. Kua karanga atu ra a Tangiia ; "Apopo ka tua to taou enua." E ao akera,
aerz atu ra ratou i te tua aerenga i te enua e piniuake. Noo atu ra te tangata, ki tona kainga, ki tona kainga, kua tangata enua i
reira.
Auau akera ta te Taiteariki, ko Taputapuatea ; anau akera tana, ko Tearikiupokotini ; anau tana, ko Tearikioterangi ; anau
tana ko Tuiterangi, anau tana ko Rongo ; anau tana ko tearikiupokotini ; anau tana ko tearikinoorangi ; anau tana ko Rongoiteuira ;
anau tana ko Teakariki ; anau tana ko Rangi ; anau tana ko Tetumu ; anau tana ko Teaio ; anau tana ko Taparangi ; anau tana ko Pare
; anau tana ko Maurirangi ; anau tana ko Tearikivanangarangi ; anau tana Tearikikimoutaua ; anau taua ko Maiotaranganuku ; anau
tana Teautanganuku ; anau tana ko Takave; anau tano ko Tuikuporu ; anau tana ko Tearikieraka ; anau tana ko Ngaupokoakaturanga ;
anau tana ko Tutuaenga ; anau tana ko Tevei ; anau tana ko Arakivarevare ; anau tana ko Tingia ; anau tana ko Rangi ; anau tana ko
Tearikiupokotini ; anau tana ko Verua ; anau tana ko Tautu ; anau tana ko Iria ; anau tana ko Autupao ; anau tana ko Moeterauri ; anau
tana ko Ako ; anau tana ko Teakariki ; anau tana ko Tearikiupokotini ; anau tana ko Tamaru ; anau tana ko Mata ; anau tana ko
Teruaroa ; anau tana ko Taputapuatea ; anau tana ko Patepou ; Koia te ariki i te tuatau i tae mai ei te tuatua na te Atua ki Rarotonga
nei, e kua anu oki tana, ko Tearikiupokotini ; anau tana ko Taputapuatea, kare ra i tae te taoanga Ariki kia raua, no te mea kua mate
vave raua, te ora rai a Pa Tepou. I mura mai i reira kua mate a Pa Tepou, 1855. Okotai ua aua tamaite toe, e tamaine, ko Opokotakau
tona ingoa, riro atura iaia te taoanga Ariki i tana mataiti rai, koia te Ariki vaine i teia kopu ariki.
Ko te tuatua ia o Pa ariki o <br
/>
Takitumu i tataia i te tuatau
O Pitimani orometua papaa
O Ngati-Tangiaa nei mataiti 1851
Kiritia i te
matiait 1891
-------------------------------------------------------
" Pa descend des chefs Atea et Papa, d'Avaiki. Te-Uira et
Te-Aa étaient tous les deux des chefs qui descendait d'Atea et Papa. De Te-Aa, Pa est le descendant. La liste suivante sont les
ancêtres d'un lointain passé (po) jusqu'au jours présent :
1 Mua eut pour enfant
2 Eanga qui eut pour enfant <br
/>
3 Unga ...
4 Engi ...
5 Niua ...
6 Tamore...
7 Ru-Roa ...
8 Ru-Poto ...
9
Ru-meaea ...
10 Ru-tapa-tapaia
11 Ueuenuku
12 Ueuerangi
13 Tu-ei
14 Maru-i-te rangi
15 Noa
16 Tapu
17 Anagaia-ki-te-rangi
18 Tangaroa-maitu-rangi
19 Tangaroa-tipu-ta-pe
20 Te -Pou-o-te-Rangi
21 Maro
22 Te-tupua
23 Aranui
24 Runa
25 Ru <br
/>
26 Aio
27 Peke-te-io
28 Peke-to-ake
29 Peke-tea-tama
30 Ia-tea-tama
31 Ia-te-po
32 Ia-te-ao
33 Ia-maina
34 Ia te Ata
35 Ia-tupu-ranga
36 Ia-Makaro
37
Ia-Tangata
38 Tangata-nui
39 Tangata-rai
40 Tangata-katoa
41 I-te-katoa-ranga
42
Ia-te-atu
43 Tiki
44 Taito-rangi-ngurunguru
45 Taito-rangi-ngangana
46 Toro-ki-matangi <br
/>
47 Te-Ira-panga
48 Tu-tarangi
C'est à cette date qu'il arrivèrent à Iti - Fiji est aujourd'hui le nom de cette île <br
/>
Tu-tarangi est le chef qui fut à l'origine de la guerre contre ce pays. Il conquit Iti-Nui(1), Iti-Rai(2), Iti-takai-kere, Iti-anaunau,
Tonga(3), Nuku, Anga-ura, Kurupongi, Ara-matietie, Matatera, Uea(4), Vairota, Katua-pai, Vavau, Ennua-kura, Ere-manga(5), et toutes
les terres alentours. Il alla ensuite à Manuka. Il s'empara d'une partie de cette île, mais lorsqu'il arriva dans l'autre partie de l'île, il
perdit son principal guerrier. Il s'appelait Kurueke.
48 Tu-tarangi qui eut pour enfant
49 Tangaora-maro-uka ... <br
/>
50 Tu-takapu-a-uta ...
51 Tu takapu-a-tai
52 Tu-arunga
53 Te-araro
54 Te-atoru-aitu <br
/>
55 Te-atoru-akena
56 Aitu
57 Aokeu
58 Aorai
59 Ao-te-rupe
60 Ao-ki-vananga <br
/>
61 Ai-ki-atu
62 Rakitu
63 Rakiroa
64 Te-ariki-tapui-kura
65 Moe-iti-iti
66
Moe-reka-reka
67 Moe-metua
68 Moe-te-rauri
69 Iro (6)
A cette époque, ils arrivèrent à Kupolu
(Upolu). L'une des filles de Ngana-i-te-tupua était la mère d'Iro. Elle était originaire de Kupolu. Iro était un grand navigateur. Il alla vers
des îles située au nord et aussi à Rarotonga, d'où il retourna à Tahiti et y resta. Iro engendra Tai-te-ariki(7). Après être resté quelques
temps à Tahiti, il voulut retourner aux terres du sud (Rarotonga). C'est à cette époque qu'il rencontra Tangiia à Mauke, ainsi que les
filles d'Auriki-moe-tuma et Pua-tara. Lorsqu'Iro rencontra Tangiia, ce dernier lui demanda, "Où vas-tu ?" Iro lui répondit, " Je vais dans
le sud" (Rarotonga). Alors Tangiia demanda à Iro de lui donner son fils Tai-te-ariki pour qu'il devienne son chef et un leader pour tout
ses sujets les Te-Neke, Te-Kaira, Te-Mana-une, Te Ka-veka-veka, qui étaient tous les clans de Tangiia. Les enfants de Tangiia avaient
été tués par Tu-tapu. Ces enfants étaient les chefs de Tahiti. Pou-te-anua-nua et Pou-rakarakaia étaient leur nom. Iro acceda à la
demande de Tangiia et lui donna son fils mais également tout ce qu'il possédait, ses flûtes, ses tambours, et ses Dieux qui s'appelait
Tangaroa, Tu-tavake et Taa-kura. Lorsque Tangiia reçu l'enfant, il le baptisa Te-ariki-upoko-tini (8), et Iro continua alors son chemin. <br
/>
C'est à cette époque que débuta les troubles et les conflits entre Tangiia et Tutapu. Tangiia dut s'enfuire. Il arriva sur cette île
(Rarotonga) accompagné de 400 de ses sujets. En chemin , il rencontra Karika à Maketu (8) sur l'île de Mauke. Il y prit pour épouse la
fille de Karika, dont le nom est Mokoroa-i-aitu.
Ils naviguèrent à bord de leur pirogue respective vers le sud. En mer, ils se
séparèrent. Tangiia arriva en vue d'une terre. Il débarqua dans la baie de Vaikokopu (9) à Te-miro-miro sur l'île de Rarotonga. A terre, il
construisit son marae à Te-miro-miro et y déposa ses Dieux Maru-ma-mao et Uenga. Tangiia placa ensuite d'autres Dieu à d'autres
maraes. Il construisit aussi un marae pour Pa(10) à Paetaa. Il continua ainsi à construire des marae jusqu'à Tupapa. Là, il y rencontra
Karika, qui venait juste de revenir de voyage. Ils allèrent ensemble à Avarua et s'installèrent à Tui-tui-ka-moana. Après y être restés un
certain temps, Tangiia s'installa à l'intérieur des terres à Tauae (11). Quant à Karika, il alla à Pitekura(12). Chacun continuait
d'entendre les tambours de l'autre.
C'est alors qu'arriva sur l'île Tu-tapu(13) qui cherchait Tangiia. La guerre eclata entre d'un
côté, Tangiia et Karika et de l'autre Tu-tapu. Tous les gens de Tu-tapu furent fait prisonniers, mais lui-même ayant réussi à s'enfuire à
Ngatangiia. Tangiia le poursuivit et finit par l'attrapper à Avana(14) à un endroit appelé Vai-kura (15).
Tangiia et
Karika habitait ensemble avec leur peuple. Un jour, ils décidèrent de faire tous ensemble le tour de l'île, partant vers l'ouest pour revenir
par l'est à Tupapa où lls s'installèrent après avoir construit pour Tangiia une maison appelée Atea. Après avoir terminé la maison,
Tangiia dit à Karika, "Laissons le peuple choisir quelles sont ceux qui seront ariki, ceux qui seront taunga et ceux qui seront Mataiapo
et Komono".
Les Ngati-Karika et les Ngati-Tangiia se réunirent alors pour faire leur choix. Tangiia dit à Karika, "Va avec tes
gens par le chemin de l'intérieur". Ce qu'ils fit. Il dit ensuite aux Ngati-Tangiia, "Allons y par le chemin du bord de mer" et ils se mirent
en route. Alors Tangiia intronisa son fils adoptif, Te-ariki-upoko-tini, comme chef de tous les Ngati-Tangiia, et Karika devint le chef des
Te-au-o-tonga. Ils choisirent ensuite comme prêtres (Taunga) Takaia pour Tangiia et Potiki-taua, Te-Ngara, More, Moate, et
Te-ra-mai-te-tonga pour le fils adoptif de Tangiia. Quand tout fut terminé, Tangiia s'exclama, "cela ne va pas, il a cinq prêtre et Karika
n'en a qu'un seul." Il envoya alors Potiki-taua à l'interieur des terres où vivait Karika, laissant les quatre autres prêtres à son fils
(adoptif) Te-ariki-upoki-tini.
Ce fut ensuite au tour des Mataiapo d'être choisi (80 en tout) puis des Komono(16) (80
également). Tangiia exposa à chacun leur position et leur rang. Les Mataiapos étaient en dessous des Ariki et les Komonos en
dessous des Mataiapo. Quand cela fut fait, Tangiia leur annonça, "Demain, nous procèderons au partage des terres." Le lendemain
matin, il fut procédé au partage des terres. Chacun prit possession de sa parcelle de terrain("kainga"). Depuis, ils sont devenu des
"tangata enua".
70 Tai-te-ariki ou Te-ariki-upoko-tini (fils de Iro adopté par Tangiia) eut pour enfant
71 Tapu-tapu-atea
qui eut pour enfant
72 Te-ariki-upoko-tini ...
73 Te-ariki-o-te-rangi
74 Tui-te-rangi
75 Rongo <br
/>
76 Te-ariki-upoko-tini
77 Te-ariki-noo-rangi
78 Rongi-i-te-uira
79 Te-akeriki
80 Rangi <br
/>
81 Te-tumu
82 Te-aio
83 Tapa-rangi
84 Pare
85 Mauri-rangi
86
Te-ariki-vananga-rangi
87 Te-ariki-mou-taua
88 Mai-o-tanranga-nuku
89 Te-au-tanga-nuku
90
Takave
91 Tui-kuporu
92 Te-ariki-eraka
93 Nga-poko-akaturanga
94 Tutu-aenga
95 Te-vei
96 Ara-ki-vare-vare
97 Tingia
98 Rangi
99 Te-ariki-upoko-tini
100 Vaerua
101
Tautu
102 Iria
103 Au-tupao
104 Moe-te-rauri
105 Ako
106 Ie-akariki
107
Te-ariki-upoko-tini
108 Tamaru
109 Mata
110 Te-rua-roa
111 Tapu-tapu-atea
112
Pa-te-pou (ariki en titre à l'arrivée de l'Evangile en 1823, il meurt en 1855. Ses deux fils Te-ariki-upoko-tini et Tapu-tapu-atea décèdent
avant leur père)
113 Upoko-takau (fille de Pa-te-pou) (17)
(1) Viti Levu (Fidji)
(2) Vanua Levu (Fidji)
(3) Tongatapu (Tonga)
(4) Wallis
(5) Erromango ?
(6) Ancêtre légendaire de toute la Polynésie
Orientale (Hiro aux îles de la Société, Whiro en Nouvelle-Zélande), les auteurs situent son règne au milieu du XIII siècle. Selon Savage
son nom complet serait Iro-nui-Maoata.
(7) Littéralement "le vainqueur des ariki" ("Ta i te ariki). Ce nom lui aurait été donné
par Iro en souvenir de sa victoire sur le Dieu Tane. Il donna également à son fils le noms de "Pa-ki-te-tua-kura-o-Tane" ("Celui qui a
frappé le dos de Tane") (Sauvage p. 215)
(8) D'après Savage, Maketu ne se situerait pas l'île de Mauke mais aurait été le
nom ancien d'un atoll des Tuamotu. Il appuit son affirmation sur les confidences que lui aurait faites deux mataiapo de Ngatangiia, Te
Rei et Vakapora. Il existe pourtant bien un endroit appelé Maketu sur Mauke mais toujours selon Savage, ce ne serait que le nom d'un
rocher près duquel on avait coutume de creuser des fours.
(8) Littéralement "le chef de beaucoup de monde"
(9)
Baie de Ngatangiia à l'est de l'île. Elle fait face à la principale passe du récif rarotongien avec celle d'Avarua
(10) Il s'agit de
son fils adoptif "Tai-te-ariki" rebaptisé "Te-upoko-tini" ou "Pa-te-upoko-tini"
(11) D'après Nicholas, les fondations de la
demeure de Tangiia seraient toujours visible en 1890 à Tauae.
(12) District d'Avarua au nord de l'île.
(13) Frère aîné
de Tangiia.
(14) Vallée situé au sud de Ngantagiia prpriétés des Kainuku ariki.
(15) Vai-kura signifie "les eaux
rouges". Selon la tradition, Tutapu y aurait trempé ses pieds blessés par Tangiia, donnat la couleur rouge à ses eaux.
(16) Le
Komono est selon les auteurs le cadet du Mataiapo ou du Rangatira, issu de la seconde femme. Dans son dictionnaire Savage nous
indique que le terme signifierait "représenté l'autorité de..." Il s'afit en rélité du fils aîné de la seconde femme de l'ariki
(17)
Elle épousera Obura, le fils de Maretu (Marjorie Crocombe "Cannibals and converts")
|